Betaine is, net als choline en methionine, betrokken bij het methylgroepmetabolisme in de lever en doneert zijn labiele methylgroep voor de synthese van verschillende metabolisch belangrijke verbindingen zoals carnitine, creatine en hormonen (zie figuur 1).

 

Choline, methionine en betaïne zijn alle drie verwant in het methylgroepmetabolisme. Daarom kan suppletie met betaïne de behoefte aan deze andere methylgroepdonoren verminderen. Een van de bekende toepassingen van betaïne in diervoeding is dan ook het vervangen van (een deel van) cholinechloride en toegevoegde methionine in het dieet. Afhankelijk van de marktprijzen leiden deze vervangingen over het algemeen tot kostenbesparingen in het voer, terwijl de prestaties behouden blijven.

Wanneer betaïne wordt gebruikt ter vervanging van andere methyldonoren, wordt betaïne eerder als een grondstof beschouwd. Dit betekent dat de dosering van betaïne in voerformuleringen kan variëren en afhankelijk is van de prijzen van verwante stoffen zoals choline en methionine. Betaïne is echter meer dan alleen een methyldonerende voedingsstof en de toevoeging ervan aan voer zou moeten worden gezien als een middel om de prestaties te verbeteren.

Betaine als osmoprotectant

Naast zijn functie als methyldonor, fungeert betaïne ook als osmoregulator. Wanneer betaïne niet door de lever wordt gemetaboliseerd in het methylgroepmetabolisme, komt het beschikbaar voor cellen om te gebruiken als organische osmolyet.

Als osmolyet verhoogt betaïne de intracellulaire waterretentie, maar bovendien beschermt het ook cellulaire structuren zoals eiwitten, enzymen en DNA. Deze osmoprotectieve eigenschap van betaïne is zeer belangrijk voor cellen die (osmotische) stress ervaren. Dankzij de verhoogde intracellulaire betaïneconcentratie kunnen gestreste cellen hun cellulaire functies, zoals enzymproductie, DNA-replicatie en celproliferatie, beter behouden. Door het betere behoud van cellulaire functies kan betaïne de prestaties van dieren verbeteren, met name in specifieke stresssituaties (hittestress, coccidiose, waterverzouting, enz.). De extra toevoeging van betaïne aan het voer is in verschillende situaties en voor verschillende diersoorten gunstig gebleken.

De positieve effecten van betaïne

De meest bestudeerde situatie met betrekking tot de gunstige effecten van betaïne is waarschijnlijk hittestress. Veel dieren leven in een omgeving met temperaturen die hun thermische comfortzone overschrijden, wat leidt tot hittestress.

Hittestress is een typische situatie waarbij het voor dieren belangrijk is om hun vochtbalans te reguleren. Door zijn vermogen om als beschermend osmolyet te fungeren, verlicht betaïne hittestress, zoals bijvoorbeeld blijkt uit lagere rectale temperaturen en minder hijgen bij vleeskuikens.

Het verminderen van hittestress bij dieren bevordert hun voeropname en helpt bij het behouden van prestaties. Niet alleen bij vleeskuikens, maar ook bij legkippen, zeugen, konijnen, melk- en vleesvee, tonen rapporten de gunstige effecten van betaïne aan op het behoud van prestaties tijdens warm weer en een hoge luchtvochtigheid. Betaïne kan ook helpen bij het ondersteunen van de darmgezondheid. Darmcellen worden continu blootgesteld aan de hyperosmotische inhoud van de darm en in geval van diarree is de osmotische belasting voor deze cellen nog groter. Betaïne is belangrijk voor de osmotische bescherming van de darmcellen.

Het handhaven van de waterbalans en het celvolume door intracellulaire accumulatie van betaïne resulteert in een verbetering van de darmmorfologie (hogere darmvlokken) en een betere verteerbaarheid (door een goed behouden enzymsecretie en een groter oppervlak voor de opname van voedingsstoffen). De positieve effecten van betaïne op de darmgezondheid zijn vooral uitgesproken bij dieren die aan een infectie zijn blootgesteld, zoals pluimvee met coccidiose en gespeende biggen.

Betaine staat ook bekend als een karkasmodificator. De diverse functies van betaine spelen een rol in de eiwit-, energie- en vetstofwisseling van dieren. Zowel bij pluimvee als bij varkens wordt in een groot aantal wetenschappelijke studies een hogere opbrengst aan borstvlees en mager vlees gerapporteerd. De mobilisatie van vet resulteert bovendien in een lager vetgehalte van de karkassen, waardoor de karkaskwaliteit verbetert.

Betaine als prestatieverbeteraar

Alle gerapporteerde positieve effecten van betaïne tonen aan hoe waardevol deze voedingsstof kan zijn. Toevoeging van betaïne aan het dieet zou daarom overwogen moeten worden, niet alleen als een middel om andere methyldonoren te vervangen en voerkosten te besparen, maar ook als een functioneel additief ter ondersteuning van de gezondheid en prestaties van dieren.

Het verschil tussen deze twee toepassingen zit hem in de dosering. Als methyldonor wordt betaïne vaak in diervoeder gebruikt in doseringen van 500 ppm of zelfs lager. Om de prestaties te verbeteren, worden doorgaans doseringen van 1000 tot 2000 ppm betaïne gebruikt. Deze hogere doseringen resulteren in ongemetaboliseerde betaïne die in het lichaam van de dieren circuleert en beschikbaar is voor opname door cellen om ze te beschermen tegen (osmotische) stress en zo de gezondheid en prestaties van de dieren te ondersteunen.

Conclusie

Betaïne kent verschillende toepassingen voor verschillende diersoorten. In diervoeding kan betaïne worden gebruikt als grondstof om kosten te besparen, maar het kan ook aan het dieet worden toegevoegd om de gezondheid van dieren te verbeteren en hun prestaties te verhogen. Vooral nu, in een tijd waarin we het gebruik van antibiotica proberen te minimaliseren, is het ondersteunen van de gezondheid van dieren van groot belang. Betaïne verdient zeker een plaats in de lijst van alternatieve bioactieve stoffen ter ondersteuning van de diergezondheid.